Museum of Hearth

August 1 is the anniversary of the beginning of the Warsaw Uprising, and it is also the traditional date associated with Lughnasadh in the Celtic seasonal calendar .

We notice a symbolic connection — a moment of sacrifice, courage, harvest, and transition or transcendence.

The photograph shows eight-year-old Róża Maria Goździewska, affectionately known as "Różyczka," serving as a young medical assistant during the Warsaw Uprising. Despite the war surrounding her, she smiles—a reminder that even in the darkest moments, life continues.
The Warsaw Uprising remains one of the most complex and debated events in Polish history. From today's perspective, we often regard human life as the highest value. Yet in August 1944 many young people believed that freedom, dignity, and national independence were values worth risking everything to defend. For readers outside Poland, this chapter of history is not always easy to understand. Special recognition is due to Professor Norman Davies, whose historical works have helped millions of international readers appreciate both the historical and the human dimensions of the Warsaw Uprising.

Poszukiwanie nieznanego zdjęcia

Drugim zdjęciem, którym chciałem podzielić się z Państwem, jest fotografia przedstawiająca odpoczywających powstańców zanurzonych w niewielkim zbiorniku wodnym. Ten obraz od lat pozostał w mojej pamięci. W samym środku wojny młodzi żołnierze odkładają karabiny, rozbierają się i na kilka chwil zanurzają w wodzie. Wokół trwa Powstanie Warszawskie, wielu z nich prawdopodobnie wkrótce zginie, ale właśnie w tej krótkiej chwili wybierają życie. Dla mnie, w kontekście powstającej właśnie książki Tao Oceanicznego Pływaka, fotografia ta stała się niezwykle symbolicznym obrazem obecności i zanurzenia się w teraźniejszości.

Próbowaliśmy wspólnie z ChatGPT odnaleźć tę fotografię. Znaliśmy sam obraz, lecz nie jego tytułu ani opisu archiwalnego. Przeszukaliśmy różne tropy – Eugeniusza Lokajskiego, Sylwestra Brauna „Krisa”, fotografie zbiorników przeciwpożarowych i scen odpoczynku powstańców – jednak bez ostatecznego rezultatu. Pozostawiamy więc to poszukiwanie otwarte. Być może właśnie nieznany tytuł tej fotografii jest przypomnieniem, że historia wciąż składa się nie tylko z odnalezionych odpowiedzi, ale również z pytań, które czekają na swojego odkrywcę.

Ofiara polskiej Inteligencji

Jedną z największych strat, jakie Polska poniosła podczas II wojny światowej, była utrata znacznej części swojej Inteligencji. Zarówno nazistowskie Niemcy, jak i Związek Radziecki od pierwszych miesięcy wojny dążyły do eliminacji ludzi wykształconych – profesorów, nauczycieli, oficerów, duchownych, lekarzy i przedstawicieli wolnych zawodów. Była to świadoma próba pozbawienia narodu jego naturalnych elit.

Po stronie niemieckiej symbolem tej polityki stała się między innymi Sonderaktion Krakau, aresztowanie profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego już w listopadzie 1939 roku. Po stronie radzieckiej najbardziej znanym przykładem pozostaje zbrodnia katyńska – zamordowanie tysięcy polskich oficerów, stanowiących elitę II Rzeczypospolitej. W obu przypadkach celem było nie tylko fizyczne zniszczenie ludzi, lecz również osłabienie zdolności narodu do odbudowy własnego państwa.

Powstanie Warszawskie było kolejnym tragicznym rozdziałem tej historii. Do walki stanęło pokolenie wychowane w konspiracji i szkolone przez pięć lat w strukturach Armii Krajowej. Wielu dowódców zdawało sobie sprawę z niewielkich szans powodzenia, jednak decyzję podejmowano w dramatycznej sytuacji politycznej, licząc na możliwość odbudowy niepodległego państwa. Historia potoczyła się inaczej. Straty miasta i jego mieszkańców były katastrofalne.

Paradoksalnie ofiara ta nie została całkowicie utracona. W okresie powojennym wiele faktów dotyczących Katynia, Powstania Warszawskiego i losów Polskiego Państwa Podziemnego zostało przemilczanych lub zafałszowanych. Pamięć przetrwała jednak w rodzinach, środowiskach emigracyjnych i niezależnym obiegu wydawniczym. Dzięki temu kolejne pokolenia mogły stopniowo odzyskiwać prawdziwy obraz własnej historii.

Być może właśnie w tym tkwi najgłębszy sens tej ofiary. Stała się ona swoistym transcendentalnym mostem międzypokoleniowym, przekazującym wartości, których nie udało się zniszczyć żadnemu systemowi totalitarnemu. Wolność, odpowiedzialność, godność oraz prawo narodów do samostanowienia nie zostały zapisane jedynie w dokumentach historycznych. Zostały przekazane jako doświadczenie i moralne zobowiązanie wobec przyszłych pokoleń.

Sam miałem szczęście zetknąć się z tymi źródłami jeszcze przed upadkiem Muru Berlińskiego. W czasie podróży odbytych z moim Ojcem trafiłem na publikacje polskiej emigracji we Francji, przedstawiające historię II wojny światowej z zupełnie innej perspektywy niż ta, której uczono wówczas w szkołach w Polsce. Było to dla mnie ważne doświadczenie i jedna z pierwszych lekcji pokazujących znaczenie niezależnej kultury i wolnej myśli.

Pisząc ten tekst w funkcji Kustosza Muzeum Ogniska Domowego, postrzegam pamięć o polskiej Inteligencji nie jako wspomnienie zamknięte w historii, lecz jako żywe zobowiązanie. Polska Inteligencja pozostaje środowiskiem elitarnym i mniejszościowym, co tym bardziej zobowiązuje jej przedstawicieli do zachowania wysokich standardów odpowiedzialności za kulturę, edukację, wolną myśl i dobro wspólne.

Muzeum Ogniska Domowego aspiruje do bycia częścią tej tradycji przede wszystkim poprzez swoje działania, projekty i deklarowany program, znacznie bardziej niż poprzez osobę jego Kustosza. Jeżeli pamięć o ofierze poprzednich pokoleń ma zachować swój sens, powinna nie tylko skłaniać do refleksji nad historią, lecz również inspirować współczesne działania służące wolności, odpowiedzialności i budowaniu świadomego społeczeństwa.

Custodian Ignis {R69} Muzeum Ogniska Domowego